Maniler ve Ninniler
Mani ve ninni, Anadolu’nun en eski ve en küçük edebiyat biçimleridir. Küçük ama yükü ağırdır; dört satıra bir özlem, bir sevda, bir ana kaygısı sığdırmak ancak yüzyıllarca işlenmiş bir sözle mümkündür.
Ninni, bir çocuğu uyutmak için değil aslında ona bir şeyler öğretmek için söylenirdi. Beşiğin ritmiyle birlikte o sözler çocuğun içine işlerdi; büyüdüğünde hangi tarlada çalışacağını, kimi seveceğini, neden ağlamaması gerektiğini hep o sesle hatırlardı. Mani ise tam tersi bir yerden gelir — içinde tutulamamış olanı dışarı çıkarmak için. Söyleyen çoğu zaman belli olmaz, sahibi yoktur.
Müşküle’de derlenen bu mani ve ninniler, köyün kitaplara geçmemiş sözlü belleğinin bir parçasıdır. Burada okuyacaklarınız ne şair kalemiyle yazılmış ne de sahneye taşınmak için söylenmiştir. Bir tarlada, bir düğünde, bir beşik başında doğmuş; dilden dile geçerek buraya ulaşmıştır.
” ñ “harfi “NG”sesi ile yani; art damak ” N “si olarak,
” : ” işaretinden önceki harf ise uzatarak okunmalıdır.
Maniler
Fırıñ üstünde fırıñ
Duyun goñşula duyun
Oya yapıcañıza
Oğlunuza gız bulun
Duva:da böcek geze:
Annem kendini üze:
Üzme anne kendini
Damadıñ benden göze:
Çeşme üstünde bakır
Gurumuş takır takır
Ben a:bemiñ düvünüñde
Oynacam şakır şakır
Entarisi beyazdañ
Dalları va: gövezdeñ
El lafına bakıpta
Beni çıka:ma gözdeñ
Evin önü sarmaşık
Sarmadañ oldum aşık
Ben o yari görünce
Elimden düştü gaşık
Sarı ayvacı gelmiş
Soruñ çocukla: kaça
Benim yarim giyiyo
Düşük kemer bol paça
Deñizin kenarına
Sıfra guralım yarim
İki sene askerlik
Ortak olalım yarim
Elmayı bıçakladım
Çevreyi saçakladım
Yari yanımda sandım
Yastıyı guçakladım
Gara dut barmak gibi
Nişanlım gaymak gibi
İlişmeñ nişanlıma
Uzasıñ gavak gibi
Gara gara gazanla:
Gara yazı yazanla:
Cennet yüzü görmesin
Aramızı bozanla:
Karpuz kesdim gan çıktı
İçindeñ yılan çıktı
Yılan del annecim
Sevdim o:lan çıktı
Dümbeleñ sesini
Ge:sin annem dinlesin
Sevdime ve:messe
Evladım va: demesin
Davla:da meşele:de
Gül yavı şişele:de
Anne ben gidiyom
Sen otu köşele:de
Duva:dan arı çıktı
İçinden balı çıktı
Düvün yapıcaz dediniz
Yüzüñüz gara çıktı
Dümbeleñ sesini
Ge:sin annem dinlesin
Sevdime ve:messe
Evladım va: demesin
Civaramıñ dumanı
Yayılır ovalara
Çık yarim sokaklara
Göreyim doya doya
Derelerin kütüyü
Sel gelirse götürü
Gız ben seni alıcam
Saçlandan ötürü
İstanbıldan gelir gaşık
Kena:ları bal bılaşık
Benim yavrıma
Melaikele: aşık
İndim aşa: mahalleye
Örnek ararım örnek
Maksadım örnek del
Bi kere yari görmek
Deñizle:den gayarım
Yok mu benim ayarım
Ayarıma düşmessem
Gençlime yanarım
Bava gittim üzüme
Çıbık batdı gözüme
Çıbık seni gırarım
Yar gözüktü gözüme
Entariniñ dalları
Birbirini deyiyo
Yaşasın annem beni
Sevdime veriyo
Da:la:da meşe gibi
Gırıldım şişe gibi
Yar aşgıña düşeli
Soldum menevşe gibi
Gavak senden uzun yok
Dalında üzümüñ yok
Yarim küsmüş gidiyo
Döndürme yüzüm yok
Gabakla: köken atdı
Yılanla: yola yatdı
Gız anaña ne yapdın
Seni ellere atdı
Avlılañda direyi
Gardañ beyaz bileyi
Yarinden ayrılan gızıñ
Elbet yana: yüreyi
Entarisi fileli
Yenleri yılañdili
Annesi istemoyo
O:luñu etdim zır deli
Ramazan Manileri
Evlerinin önü mersin
Çağırayım sesin gelsin
Güller gibi … efendi/hanım
Allah uzun ömür versin
Evlerinin önü iğde
İğdenin dalları yerde
Güller gibi … hanım
Al tavanlı yüksek evde
Geçemem gardaş geçemem
Dolu tasdan su içemem
Güller gibi … efendi/hanım
Seni bırakıp geçemem
… efendi/hanım ne uyursun
Bu uykuda ne bulursun
Al aptesi kıl namazı
Cennet alayı bulursun
Nar tanesi nur tanesi
Yanardöner pervanesi
Güller gibi … efendi/hanım
Annesinin bir tanesi
Verdiğiniz alem duysun
Düşmanın gözü kör olsun
Güller gibi … efendi/hanım
Allah bin bereket versin
Derelerin çakıl taşı
Akıttım gözümden yaşı
Güller gibi … efendi/hanım
Sensin bu hanenin başı
Nar ağacı narsız olmaz
Gül ağacı gülsüz olmaz
Güller gibi … efendi/hanım
Bu hane sensiz olmaz
Çakmağını çakakoymuş
Işığını yakakoymuş
Güller gibi … efendi/hanım
Ben gelmeden kalkakoymuş
Bahşişimi aldım giderim
Erenlere dua ederim
Güller gibi … efendi/hanım
Allah bin bereket versin
Evlerinin önü harman
Harmanda okurlar ferman
Hadi bakalım … efendi/hanım
Kesenin ağzına davran
Ninniler
Dandiñi dandiñi dasdana, dañala: girmiş bosdaña.
Kov bosdañcı danayı, yimesin lahanayı.
Asmaya gurdum salıncak, eline ve:dim oyuncak
Benim yavrım uyu:cakta böyü:cek.
Da:la daşla:, uçan kuşla: , yolun kenarıñda gışla:
Allahım benim yavrıma ömürle: bavışla:
Şu da:lañ alıña bak, çiçekleñ moruna bak.
Benim yavrım uyumazsa, bu işleñ sonuna bak.
Garadeñiz çalkalanır, edırafı halkalanır.
Benim yavrım uyumam deye örkelenir.
İstanbıl’dañ paşa gelir, yelkenleri boşa gelir.
Benim yavrımıñ uyuması gışa gelir.
Da:la:da davşanla: yuvası, nerde galmış benim yavrımıñ bubası
Benim yavrım uyusuñda böyüsün gabıl o:suñ duası.
Beşi:min altı bakır, salla:rım tıkır tıkır.
Benim yavrımıñ gözleri çakır.
Neñnilerineñ yerini yapdım, sesiñnen sabah etdim.
Ben o:lumu böyüdüp de subayla: etdim.
Şu da:la:dañ daşla: geliyo, o:lumuñ gözüñden yaşla: geliyo.
Benim yavrıma bu neñnile: pek düş geliyo.
Çamdan beşikle: oydurayım, içine gülle: doldurayım.
Benim yavrım uyumam de:se beñ yavrımı galdırayım.
Neñnisine neñnisine, uyuyuve:siñ annesiñe.
Uyusuñda böyüyüve:siñ, gül doldursuñ çevresine.